Bijzondere leerstoel vanwege het KSGV
'Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid,
  met bijzondere aandacht voor
het domein van de geestelijke verzorging
'

prof. dr. T.H. Zock


Met ingang van 1 november 2005 is mw. dr. T.H. Zock benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen. Haar leeropdracht luidt: ‘Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor het domein van de geestelijke verzorging’. De bijzondere leerstoel is ingesteld vanwege het KSGV –  kenniscentrum voor levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met steun van de VVP –  beweging voor eigentijds geloven.

Het KSGV richt zich met deze leerstoel tot (aankomende) geestelijk verzorgers. Mensen met zeer verschillende achtergronden zijn op zoek naar zin, levensoriëntatie en spiritualiteit, en doen dat op individuele en eclectische wijze. De begeleiding op levensbeschouwelijk gebied speelt zich dan ook steeds vaker af buiten de traditionele, aan de kerken gebonden kaders. Dit vereist van geestelijk verzorgers een open en doordachte attitude jegens religie en levensbeschouwing, die denominationele verschillen overstijgt. De expertise van de traditionele geestelijke verzorging is daarbij onontbeerlijk, maar deze zal verder uitgewerkt en verdiept moeten worden met onder meer inzichten uit de godsdienstpsychologie. De bijzonder hoogleraar zal daaraan door onderwijs en onderzoek een bijdrage leveren. De geestelijke gezondheid van degenen die een beroep doen op geestelijk verzorgers, is daarmee gebaat.

Hetty Zock studeerde theologie aan de Universiteit Leiden, en promoveerde in 1990 op een proefschrift over de rol van religie in het werk van de ontwikkelingspsycholoog Erik H. Erikson, Sinds 1992 is zij werkzaam als universitair docent godsdienstpsychologie, eerst in Leiden, en vanaf 1999 aan de Rijksuniversiteit Groningen. Verder was zij tien jaar werkzaam als vrijzinnig predikant. In haar godsdienstpsychologisch onderzoek houdt zij zich bezig met hedendaagse identiteitstheorieën en de verhouding tussen kunst, religie en zingeving. In het kader van haar leeropdracht zal zij zich gaan bezighouden met de verdere doordenking en onderbouwing van de functie van geestelijk verzorger.

De leeropdracht sluit in het bijzonder aan op de Masteropleiding ‘Geestelijke Verzorging’ aan de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschappen te Groningen. De bijzonder hoogleraar is in deze faculteit aangesteld bij de basiseenheid Godsdienstwijsbegeerte en Godsdienstfilosofie.

De leerstoelhouder brengt jaarlijks verslag uit van haar wetenschappelijke activiteiten en staat onder toezicht van een Curatorium. Dit Curatorium bestaat uit:

  • prof. dr. G.H. van Kooten, hoogleraar Nieuwe Testament & Vroeg Christendom aan de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen;
  • prof. mr. dr. A.R. Mackor, bijzonder hoogleraar in professionele ethiek vanuit humanistisch perspectief  aan de Faculteit Rechtsgeleerdheid en aan de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen;
  • prof. dr. M.H.F. van Uden, hoogleraar religiepsychologie, en bijzonder hoogleraar 'Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor de psychologische aspecten' vanwege het KSGV aan het Departement Cultuurwetenschappen van de Universiteit van Tilburg, klinisch psycholoog en psychotherapeut.
De ‘Stichting Geestelijke Verzorging en Geestelijke Gezondheid’ (SGV&GG) is belast met het verwerven en beheren van geldmiddelen ten behoeve van de leerstoel. Het bestuur van de SGV&GG wordt gevormd door:
  • dr. F.C.H. Derks, voorzitter;
  • W.C.M. Jumelet AC, penningmeester;
  • dr. J.H.N. Kerssemakers, secretaris.



Webpagina prof. dr. T.H. Zock
Rijksuniversiteit Groningen




JAARVERSLAG

SEPTEMBER 2011 – APRIL 2013


VOORAF

De bijzondere leerstoel ‘Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor het domein van de geestelijke verzorging’ is ingesteld door het KSGV – kenniscentrum voor levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, en wordt ondersteund door de VVP – beweging voor eigentijds geloven. Met ingang van 1 november 2005 is de leerstoel in een omvang van 0.2 fte bezet door dr. T.H. Zock. De leerstoel is ondergebracht bij de vakgroep Vergelijkende en Historische Religiewetenschap van de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen. De leerstoelhouder is aan deze faculteit tevens werkzaam als hoogleraar godsdienstpsychologie met bijzondere aandacht voor de geestelijke verzorging.


Het curatorium van de leerstoel bestaat uit de leden: prof. dr. G.H. van Kooten (Rijksuniversiteit Groningen), prof. mr. dr. A.R. Mackor (Rijksuniversiteit Groningen) en prof. dr. M.H.F. van Uden (voorzitter curatorium, Universiteit van Tilburg).

De ‘Stichting Geestelijke Verzorging en Geestelijke Gezondheid’ (SGV&GG) is belast met het verwerven en beheren van geldmiddelen ten behoeve van de leerstoel. Het bestuur van de SGV&GG wordt gevormd door dr. F.C.H. Derks (voorzitter), W.C.M. Jumelet AC (penningmeester) en dr. J.H.N. Kerssemakers (secretaris).

Het KSGV is een kenniscentrum dat zich richt zich op de relatie tussen levensbeschouwing en geestelijke gezondheid. Een belangrijk streven van het KSGV is het bevorderen van een geestelijk gezonde omgang met levensbeschouwing en zingeving. Het KSGV wil deze doelstelling realiseren door studiebijeenkomsten, publicaties, onderzoek, deskundigheidsbevordering, en door het instellen en instandhouden van bijzondere leerstoelen. Het KSGV onderneemt zijn activiteiten vanuit een christelijke inspiratie.

De VVP – beweging voor eigentijds geloven, is een beweging voor eigentijds geloven. Vrijzinnigheid is een persoonlijke manier van geloven, die geworteld is in het christendom. Vrijzinnig geloven kenmerkt zich door een vrije en kritische omgang met de Bijbel en de christelijke traditie; kritisch, want zowel Bijbel als tradities zijn gevormd binnen een bepaalde context, en vrij, omdat iedere generatie haar eigen vertaling dient te maken. Vrijzinnigheid is open naar de cultuur en gericht op menselijkheid.
De VVP neemt haar plaats in binnen de Protestantse Kerk in Nederland, terwijl het gesprek met anderen in alle openheid wordt gezocht.


ALGEMEEN

Ook in deze verslagperiode werd veel tijd besteed aan het onderhouden van contacten met het beroepsveld en het inspelen op de gevolgen die het nieuwe bekostigingsstelsel van het academisch onderwijs voor de Groningse opleiding geestelijke verzorging met zich meebrengt (hogere kosten van een tweede masteropleiding, e.d.). De leerstoelhouder participeerde in een expertmeeting van de Regiegroep, ingesteld door de VGVZ, die de niet- ambtelijk gebonden geestelijke verzorging een plek moet geven in het huidige bestel. Ook hield zij regelmatig contact met diverse, voor deze problematiek relevante instanties: beroepsverenigingen, andere opleidingen geestelijke verzorging, en de Stichting Kwaliteitsregister Geestelijke Verzorging (SKGV). De Eindnota toekomstig bestel geestelijke verzorging is in april 2013 verschenen. Zij presenteert een breed gedragen model, waarin niet-ambtelijk en ambtelijk gebonden geestelijk verzorgers een plek krijgen. Zo wordt de opleiding Geestelijke Verzorging aan de RUG beter ingebed in het werkveld.

Op onderzoeksgebied werd gewerkt aan diverse praktijkonderzoeken en aan de bundel Religious Voices in Self-Narratives. Deze bundel zal in de zomer van 2013 als deel 54 in de serie Religion and Society bij uitgeverij Walter de Gruyter (Berlin) verschijnen.
Naast drie promovendi met een aanstelling van de faculteit, begeleidde de leerstoelhouder diverse buitenpromovendi. Enkelen daarvan zijn vanwege persoonlijke omstandigheden uiteindelijk niet gestart, dan wel gestopt met hun onderzoek. Nieuwe belangstellenden hebben zich gemeld (zie hieronder). De buitenpromovendus Joep van der Geer slaagde erin wederom geld te verwerven voor de tweede fase van zijn promotieonderzoek naar spiritualiteit in de palliatieve zorg.
In het kader van het onderwijs werden de reguliere colleges Geestelijke Verzorging gegeven en werd post-academisch onderwijs ontwikkeld.
Van oktober 2012 tot maart 2013 was de leerstoelhouder grotendeels uitgeschakeld, als gevolg van een gecompliceerde kniebreuk.



ONDERZOEK IN HET VELD VAN DE GEESTELIJKE VERZORGING

In het kader van de leerstoel werd in de verslagperiode gewerkt aan de volgende praktijkonderzoeken:

I.    ‘Zin van leven’: deelonderzoek van ‘Behoefte aan kompas – de oudere aan het roer’
Het deelonderzoek ‘Zin van het leven’, een aanvulling op het Kompasonderzoek van de geriater prof. dr. J. Slaets (UMCG/RUG) in het kader van het NPO (Nationaal Programma Ouderenzorg), werd afgerond met een publicatie. Dit onderzoek werd verricht met de vragenlijst ‘Zin van het leven’ (ontwikkeld in de sectie Geestelijke Verzorging op basis van de vragenlijst ‘Levensbeschouwelijk welbevinden’). Doel van dit onderzoek is zorg en ondersteuning vorm te geven vanuit het perspectief van de oudere.

II.    ‘Help, dement! Levensvragen van dementerenden en mantelzorgers’
De leerstoelhouder heeft aansluiting gevonden bij een tweede NPO- project in het UMCG: ‘Help, dement! Patiënt en mantelzorger aan het woord’. Dit project zal resulteren in modules op de website www.praten-over-gezondheid.nl, één voor dementerenden en één voor hun mantelzorgers. Persoonlijke beleving en ervaring van betrokkenen zijn hierbij van groot belang. De informatie hierover is verkregen door interviews die gehouden en geanalyseerd zijn volgens een methode die ontwikkeld is in Oxford door de DIPEx-onderzoeksgroep (DIPEx: Database for Individual Patient Experiences). De bijdrage vanuit de sectie geestelijke verzorging bestaat uit het zorg dragen voor de aandacht voor levensvragen en zingeving in het project en de analyse van de interviews vanuit het perspectief van levensbeschouwing en zingeving.
Voor dit project werd een subsidie van € 20.000 verkregen van de Stichting Alzheimer. De SGV&GG ondersteunt dit project met € 10.000. Met behulp van deze subsidies is Mieke van ’t Hoog MA aangesteld als projectmedewerker, van 15 november 2012 tot 15 augustus 2013, voor 12 uur per week.

III.    ‘Levensverhaal en welbevinden’ in de verpleeghuiszorg
Bij de Stichting De Hoven (verpleeghuiszorg in Noord-Oost Groningen) werd exploratief scriptieonderzoek opgezet naar het belang van, en het werken met aandacht voor het levensverhaal in de zorg voor dementerenden, en naar de vraag hoe een ontvankelijk klimaat is te scheppen voor zingeving, zinvragen en inspiratiebronnen in het verpleeghuis. Momenteel worden de mogelijkheden voor een aanvraag voor vervolgonderzoek onderzocht.

IV.    Geestelijke verzorging in De Maartenshof
In de zorginstelling De Maartenshof werd een onderzoek gedaan naar een nieuw model geestelijke verzorging. Uitvoerder is drs. J.W. Uringa, geestelijk verzorger in het Medisch Centrum Leeuwarden. Diens rapport Visienota Geestelijke verzorging binnen Zorggroep Groningen 2013 verschijnt voorjaar 2013.



ONDERWIJS

Naast het reguliere onderwijs in de godsdienstpsychologie werd in het kader van de master geestelijke verzorging in het academisch jaar 2011-2012 een collegeserie verzorgd over achtergrond, theorie en methodiek van de geestelijke verzorging. Tevens werd een oriënterend college ‘geestelijke verzorging en de zorgsector: praktijkverkenning’ georganiseerd. Ook werden de nodige praktijkstages en scripties geestelijke verzorging begeleid.

Verder werden vanuit de leerstoelgroep drie nascholingscursussen op het gebied van de geestelijke verzorging ontwikkeld, die geaccrediteerd zijn door de SKGV, de Stichting Kwaliteitsregister Geestelijke Verzorging:

1. Werken aan godsbeelden in pastoraat en geestelijke begeleiding ;
2. Narcisme en religie: psychologische modellen en culturele context;
3. Begeleide intervisie voor beginnende geestelijk verzorgers en pastores.

De eerste twee cursussen zijn met succes gegeven. De derde cursus vond vooralsnog geen doorgang, wegens te weinig aanmeldingen.



PROMOTIEBEGELEIDING


Facultaire promovendi
  • Femke Stock (Rijkuniversiteit Groningen, tezamen met dr. M.W. Buitelaar): ‘Making a home: Identity and belonging for second-generation Turkish and Moroccan migrants’ (promotie: 2014);
  • Fatima Ballah (Rijkuniversiteit Groningen, tezamen met dr. M.W. Buitelaar): ‘Riffian women’s religious claims to full citizenship’ (promotie: 2014);
  • Froukje Pitstra (Rijkuniversiteit Groningen, tezamen met Y.B. Kuiper): ‘Anne Mankes-Zernike – Een biografie’ (promotie: 2014).
Buitenpromovendi
  • Joep van de Geer (geestelijk verzorger): ‘Multidisciplinary Spiritual Care’ (start: 2010);
  • Heike Aiello-Wabbels, ‘The spiritual counselor as a catalyst in organizations: interventions and influence of spiritual counselors in Dutch hospitals on staff well-being’ (start: 2012).
Momenteel zijn besprekingen gestart met twee nieuwe potentiële buitenpromovendi:
  • Karlijn Kwint (MA), predikant-geestelijk verzorger: ‘Zingeving in de geriatrische revalidatie’;
  • Drs. Sebastiaan Aghina, manager, adviseur en docent: ‘Narrative futuring postmortality. A psychological and philosophical project’.



PUBLICATIES
  • Recensie van A.H.M. van Iersel & J.D.W. Eerbeek (red.) (2009), Handboek justitiepastoraat. Context, theologie en praktijk van het protestants en rooms-katholiek justitiepastoraat, Budel: Damon, in: Religie en Samenleving, 6/2 (2011), pp. 260-263;
  • Compassion as a postsecular crossover term. Connecting spiritual caregivers and other healthcare professionals, Windows 127, no. 3, 2012, 18-19;
  • ‘Wat de vrijzinnigheid toekomt’, in: Vrijzinnig 6, nr. 1, jubileumnummer, 2013, p. 14.
In druk
  • Religious Voices in Self-Narratives. Making Sense of Life in Times of Transitions (ed., met dr. Marjo Buitelaar), Berlin: De Gruyter;
  • ‘Religious Voices in the Dialogical Self’ (met dr. Marjo Buitelaar), in: Hetty Zock and Marjo Buitelaar (Eds.), Religious Voices in Self-Narratives. Making Sense of Life in Times of Transitions, Berlin: De Gruyter;
  • ‘Religious Voices in the Dialogical Self. Towards a Conceptual-Analytical Frame on the Basis of Hubert Hermans’s Dialogical Self Theory’, in: Hetty Zock and Marjo Buitelaar (Eds.), Religious Voices in Self-Narratives. Making Sense of Life in Times of Transitions, Berlin: De Gruyter;
  • A Postsecular Theology of Compassion. The Moral-Spiritual and Psychological Underpinning of ‘Good Care’, in: Allan Hugh Cole Jr. (Ed.), Theology in Service to the Church, Cascade Books;
  • ‘Relaties verbeeld. Verbeelding als relationeel vermogen binnen de geestelijke verzorging’ (met Hanneke Muthert). Tijdschrift Geestelijke Verzorging, juni 2013;
  • ‘Multidisciplinaire spirituele zorg. De relevantie van ontwikkelingen in de palliatieve zorg voor het beroepsprofiel van de geestelijk verzorger’ (met Joep van de Geer), in: Wim Smeets en Helene Lammers, Palliatieve zorg en de spirituele dimensie.


LEZINGEN, STUDIEDAGEN, CONGRESSEN

Lezingen in een academische setting
  • ‘The application of biographies in healthy-ageing. Meaning-making through the life-story’. International seminar ‘Healthy Ageing: The Need for Qualitative research’, University of Groningen, June 29, 2011;
  • ‘Religion and critical psychology – An introduction, American Academy of Religion, San Francisco, CA, November 19, 2011;
  • ‘A Postsecular Theology of Compassion as a Connecting Perspective in Healthcare’, Nancy Taylor Williamson Distinguished Scholars Conference: Global and Ecumenical Perspectives on Theology in Service to the Church, Austin Presbyterian Seminary, Texas, March 8-10, 2012;
  • ‘Compassion as a postsecular cross-over term. Psychological research on ‘compassionate love’ as a requirement for ‘good’ care’, workshop University of Groningen: Compassion, Charity and Hope in the Postsecular City’, May 31-June 2, 2012.

Lezingen voor breder publiek

  • ‘Interdisciplinaire spirituele zorg. Recente ontwikkelingen en modellen’, Netwerkbijeenkomst geestelijk verzorgers IKNL (Integraal Kankercentrum Nederland), 27 mei 2011;
  • ‘Dialogues des Carmélites – Een religieuze opera met existentiële zeggingskracht’. Remonstrantse Gemeente Groningen, 14 maart 2011;
  • ‘Geestelijke verzorging: bijdrage aan de zorg en samenwerking met diverse disciplines binnen en buiten zorginstellingen’, Studiebijeenkomst Werkverband Vrijgevestigd Geestelijk Verzorgers, Zwolle, 30 september 2011;
  • ‘GV: Bijdrage aan de zorg en samenwerking met andere disciplines’, Beraad geestelijk verzorgers in de verstandelijk gehandicapten zorg (Noord-, Oost- en Midden Nederland), Assen, 20 september 2012;
  • ‘Zoeken naar zin in de verschillende jaargetijden van het leven’, Contactdag vrijzinnigen Noord Nederland, Beilen, 21 april 2012.

Organisatie studiedagen

  • ‘Ritualiteit en hulpverlening’, Rijksuniversiteit Groningen, 20 april 2012;
  • ‘Images of Spiritual Care in Contemporary Contexts’, symposium georganiseerd samen met dr. M. Walton van de PThU, Rijksuniversiteit Groningen, 24 september 2012.

Advisering

  • Lid van de wetenschappelijke adviesraad van Stichting De Hoven (verpleeghuiszorg in Noord-Oost Groningen);
  • Lid van de redactie en het bestuur van het KSGV;
  • Chair van het Steering Committee van de ‘Person, Culture and Religion’ (PCR) groep van de American Academy of Religion (AAR). Deze groep bestaat uit godsdienstpsychologen, psychotherapeuten, pastores, ‘chaplains’ en ‘pastoral counselors’;
  • Lid van Netwerk Religie en Levensbeschouwing in relatie tot de Geestelijke Gezondheid (Dimence);
  • Zorggroep Groningen: advies t.a.v. een nieuwe opzet van de dienst geestelijke verzorging (2012-2013);
  • Regiegroep Toekomstig Bestel Geestelijke Verzorging: participatie in expertmeeting t.a.v. opname niet ambtelijk gebonden geestelijke verzorging, Utrecht, 29 maart 2012.

Media
  • Interview over het burgerinitiatief ‘Uit vrije wil’, Tussentijds (periodiek van de Vereniging van geestelijk werkers Albert Camus) 22, 2012, p. 20;
  • Nominatie Theologie publicatieprijs 2012 (Nacht van de theologie – IKON).
  • Kerk in Stad: Ritualiteit en hulpverlening (13 april 2012) – interview;
  • Trouw (23 april 2012): ‘Scherven en stenen: de nieuwe symbolen’ – interview;
  • Woord & Dienst, ‘We hebben elkaar iets te bieden’ (verslag van lezing voor VVP Noord-Nederland, 21 april 2012), juni 2012, 8-9;
  • Interview over het jubileum van de VGVZ: ‘Dezelfde vragen, nieuwe antwoorden’, Trouw, 24 juni 2011;
  • www.rug.nl/corporate/inbeeld/HZock: Portret in de RUG-serie In Beeld (portretten van hoogleraren).

Activiteiten voor de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten in Nederland
  • De leerstoelhouder fungeert als ‘trait-d’union’ tussen KSGV en VVP, en beoogt onder meer vanuit de redactie van het KSGV publicaties te initiëren die relevant zijn voor vrijzinnige voorgangers;
  • Contacten met vertegenwoordigers van vrijzinnige opleidingen in Nederland die betrokken zijn bij de theologische opleidingen;
  • Lid van de Raad van Advies van het OVP;
  • Lezing Contactdag vrijzinnigen Noord Nederland, Beilen, 21 april 2012;
  • Artikel in Vrijzinnig t.g.v. het 100 jarig bestaan van de VVP Nederland.

dr. T.H. Zock, Groningen, 20 mei 2013