Bijzondere leerstoel vanwege het KSGV
'Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid,
met bijzondere aandacht voor de psychologische aspecten
'

prof. dr. M.H.F. van Uden



Het KSGV heeft per 1 oktober 1994 een bijzondere leerstoel 'Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor de psychologische aspecten' ingesteld. Deze leerstoel was tot 31 december 2013 ondergebracht bij het Departement Cultuurwetenschappen van de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit van Tilburg, en is sedert 1 januari 2014 gevestigd binnen de Tilburg School of Theology. Als bijzonder hoogleraar werd per 1 oktober 1994 dr. M.H.F. van Uden benoemd.

Rien van Uden (1952) studeerde klinische psychologie in Nijmegen (1977) en promoveerde in de sociale wetenschappen aan de Radboud Universiteit te Nijmegen in 1985 op een proefschrift over de rol van religie in de rouw. Hij was tot 2010 werkzaam als universitair hoofddocent godsdienstpsychologie aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Vanaf september 2009 vervult hij naast de bijzondere KSGV-leerstoel de gewone leerstoel religiepsychologie aan de Universiteit van Tilburg (zie ook de webpagina van de UvT). Ook werkt hij als vrijgevestigd klinisch psycholoog-psychotherapeut te Heerlen.

 
Voornaamste publicaties:

  • Religie in de crisis van de rouw. Een exploratief onderzoek door middel van diepte-interviews. Nijmegen: Dekker & van de Vegt, 1985.
  • Rouw, religie en ritueel.  Baarn: Ambo, 1988.
  • M. van Uden, J. Pieper & P. Post (red.), Oude sporen, nieuwe wegen. Ontwikkelingen in bedevaartonderzoek. Baarn: Gooi & Sticht, 1995.
  • M.H.F. van Uden & J.Z.T. Pieper. Religie in de geestelijke gezondheidszorg.  Nijmegen: KSGV, 1996.
  • Tussen zingeving en zinvinding. Onderweg in de klinische godsdienst psychologie.  Tilburg: Tilburg University Press, 1996.
  • Paul Post, Jos Pieper & Marinus van Uden. The Modern Pilgrim. Multidisciplinary Explorations of Christian Pilgrimage. Leuven, Peeters, 1998.
  • M. van Uden & J. Pieper (red.),  Wat baat religie? Godsdienstpsychologen en godsdienstsociologen over het nut van religie. Nijmegen: KSGV, 1998.
  • J.Z.T. Pieper en M.H.F. van Uden. Religion and Coping in Mental Health Care. Amsterdam/New York: Rodopi, 2005.
  • Marinus H.F. van Uden & Guus L. van Heck. Themanummer Religie, spiritualiteit en gezondheid, Gedrag & Gezondheid, 2005, 33/3.
  • Marinus van Uden & Joseph Pieper (red.) Zichtbare en onzichtbare religie. Over de varianten van religieuze zin. Nijmegen: Valkhof Pers, 2009.
  • Marinus van Uden, Joseph Pieper & Hessel Zondag. “Knockin’ on Heaven’s Door”. Religious and Receptive Coping and Mental Health. Aachen: Shaker, 2014.
Complete publicatielijst: klik hier.


De leerstoelhouder brengt jaarlijks verslag (zie hieronder) uit aan een Commissie van Toezicht. Deze commissie bestaat uit:

  • prof. dr. Jos Corveleyn (KU Leuven);
  • dr. Frans Derks, voorzitter (KSGV);
  • prof. dr. Hans Alma (KSGV);
  • prof. dr. Staf Hellemans (TSCT);
  • prof. dr. Marcel Sarot (TSCT).
De ‘Stichting Levensbeschouwing en Geestelijke Volksgezondheid’ (SLGV) is belast met het verwerven en beheren van geldmiddelen ten behoeve van de leerstoel. Het bestuur van de SLGV wordt gevormd door:
  • dr. F.C.H. Derks (voorzitter);
  • drs. A.L.W. van Loenen (penningmeester);
  • dr. M.M.E. Vroon - van Vugt (secretaris).


Jaarverslag 2013-2014

Vooraf

Het KSGV – kenniscentrum voor levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, is een studievereniging die zich richt op de relatie tussen levensbeschouwing en geestelijke gezondheid. Een belangrijk streven van het KSGV is het bevorderen van een geestelijk gezonde omgang met levensbeschouwing en zingeving. Het KSGV wil deze doelstelling realiseren door studiebijeenkomsten, publicaties, onderzoek, deskundigheidsbevordering, en door het instellen en in stand houden van bijzondere leerstoelen. Het KSGV onderneemt zijn activiteiten vanuit een christelijke inspiratie.

De bijzondere leerstoel 'Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor de psychologische aspecten' is sinds 1 oktober 1994 in een omvang van 0.2 fte bezet door dr. Marinus H.F. van Uden. Vanaf september 2009 combineert de bijzondere leerstoelhouder zijn activiteiten met die van gewoon hoogleraar Religiepsychologie (0.4 fte) aan de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit van Tilburg. De bijzondere leerstoel was tot eind 2013 ondergebracht bij de Faculteit Geesteswetenschappen, departement Cultuurwetenschappen van de Universiteit van Tilburg.

De Commissie van Toezicht rond de bijzondere leerstoel bestond in 2013-2014 uit de leden: prof. dr. Jos Corveleyn (Katholieke Universiteit Leuven), dr. Frans Derks, voorzitter (KSGV), prof. dr. Hans Alma (Universiteit voor Humanistiek), prof. dr. Paul Post (UvT) en prof. dr. Arie de Ruijter (UvT).

Vanaf 1 januari 2014 is de bijzondere leerstoel voor een eerste termijn van vijf jaar verplaatst naar de Tilburg School of Catholic Theology. De samenstelling van de Commissie van Toezicht heeft daarmee een wijziging ondergaan. Prof. dr. Arie de Ruijter werd opgevolgd door prof. dr. Marcel Sarot; prof. dr. Paul Post door prof. dr. Staf Hellemans.

De ‘Stichting Levensbeschouwing en Geestelijke Volksgezondheid’ (SLGV) is belast met het verwerven en beheren van geldmiddelen ten behoeve van de leerstoel. Het bestuur van de SLGV wordt gevormd door dr. Frans Derks (voorzitter), drs. Guus van Loenen (penningmeester) en dr. Jacques Kerssemakers (secretaris). Laatstgenoemde fungeert, als studiesecretaris van het KSGV, tevens als coördinator van commissie en stichting.

Ter verwezenlijking van de doelstelling van het KSGV heeft de leerstoelhouder de onderstaande activiteiten in het verslagjaar verricht. De rol en functie van levensbeschouwing en geloof in de sector van de geestelijke gezondheidszorg blijft het eerste aandachtsveld. De leerstoelhouder richt zich met name ook op het tot stand brengen van promotieonderzoek rond het centrale thema van de leerstoel: religie/levensbeschouwing en geestelijke gezondheid.



A.  Onderzoeksactiviteiten

In het kader van de leerstoel is in het afgelopen academisch jaar aan diverse onderzoeks-projecten gewerkt.
    Het thema ‘Religie en coping’ is al langere tijd een centraal thema. Het kreeg onder andere gestalte in een samenwerkingsproject met de dienst Geestelijke Verzorging van het Universitair Medisch Centrum St Radboud te Nijmegen. Rond dit project verschenen diverse publicaties. Hierbij ging het met name over het effect van kortdurend ritueel counselen door geestelijk verzorgers. Een Engelstalige publicatie hieromtrent verscheen in 2013 in een bundel uitgegeven door Vienna University Press.
    De afgelopen jaren is verder gewerkt aan de ontwikkeling en inzet in diverse onderzoekingen van de zgn. Receptive Coping Scale. Deze schaal sluit aan bij de gedachten over zinvinding die reeds in de oratie uit 1996 van de leerstoelhouder werden verwoord. We zijn erin geslaagd een betrouwbaar instrument te ontwikkelen dat in staat is een vorm van religieus copinggedrag te meten dat niet direct gerelateerd is aan een traditioneel godsconcept. Het gaat om een manier van met problemen omgaan door zich vertrouwvol open te stellen voor oplossingen die zich aandienen.
    In 2013 is gewerkt aan het tot stand brengen, samen met dr. Jos Pieper en dr. Hessel Zondag, van een overzichtsboek waarin ons onderzoek op het terrein van ‘religious and receptive coping’ van de afgelopen jaren werd bijeengebracht. Dit boek is in mei 2014 verschenen als het eerste deel van een nieuwe reeks ‘International Series in Mental Health and Religion’ (editor: prof. dr. Marinus van Uden) onder de titel:
Knockin’ on Heaven’s Door.’ Religious and Receptive Coping and Mental Health.
    Met dr. Hessel Zondag werd onderzoek gedaan naar de relatie tussen narcisme, ritualiteit en religieuze coping. Over de resultaten van dit onderzoek verschenen de afgelopen jaren enkele artikelen. In het verlengde van dit onderzoek is samen met dr. Hessel Zondag een nieuw onderzoek opgestart onder de titel ‘Persoon, Zin en Spiritualiteit’. Het gaat hierbij om een grootschalig kwantitatief vragenlijstenonderzoek onder diverse doelgroepen. Instrumenten die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld en gebruikt, worden nu hier ingezet om de diverse bevindingen uit eerder onderzoek te staven en te nuanceren. De dataverzameling werd eind 2012 afgerond. Aan de analyse en verwerking van de data is de afgelopen tijd gewerkt. Het plan is om op basis van deze data diverse artikelen en boekbijdragen te schrijven. Ook is samen met dr. Hessel Zondag een samenvattend boek onder de titel Losing my Religion. Religious and Spiritual Coping in Times of Individualization gepland.
    Het thema seksueel misbruik in de Rooms-katholieke Kerk heeft ook onze aandacht gehad. Dit leidde tot een tweetal publicaties. Een onderzoeksrapport dat in 2014 door het KSGV werd uitgegeven (Hessel Zondag, Rien van Uden, Jacqueline Kasdorp, Ilse Klaassen & Renata Lemmens: Veel kritiek, weinig erosie. Seksueel misbruik en commitment aan de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland) en een publicatie in 2013 in het tijdschrift Religie & Samenleving (Hessel Zondag & Rien van Uden. Kritisch én trouw. Commitment na seksueel misbruik in de Rooms Katholieke Kerk).
    De thematiek ‘religie en coping’ is tevens aan de orde in het in oktober 2013 afgeronde dissertatieproject in samenwerking met de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg onder de titel ‘Spirituele coping en kanker’. De uitvoerder was dr. Sjaak Körver. In dit project werd onderzocht welke religieuze copingstrategieën een rol spelen bij het omgaan met longkanker. Specifiek was aandacht voor de vraag welke rol hierin was weggelegd voor met name rituelen en religieuze ervaringen. Ook werd gekeken naar de rol van magisch denken en handelen in copingprocessen. In het verlengde van dit project wordt samen met dr. Sjaak Körver en dr. Jos Pieper gewerkt aan vervolgpublicaties. Zo is in 2014 een coproductie verschenen in het Vlaamse tijdschrift Collationes.
    Diverse van de genoemde projecten zijn onder de noemer ‘Ritualiteit en religious coping’ in een breder samenwerkingsverband opgenomen in het onderzoeksprogramma ‘Religie en ritueel’ van het departement Cultuurwetenschappen. Onderzocht wordt in hoeverre mensen aan bepaalde vormen van religieus en ritueel gedrag participeren en welke de effecten zijn op religieus gebied en op het gebied van welbevinden.
    Binnen het thema ‘ritualiteit’ wordt, onder medebegeleiding van prof. dr. Paul Post, gewerkt aan een dissertatieproject (uitvoerder: dr. Laurie Faro) onder de titel ‘Herinneringsmonumenten en rituelen’. In het kader van dit project werden monumenten voor rond de geboorte overleden kinderen onderzocht. Daarnaast zijn interviews gedaan onder betrokkenen rond het Ravensbrückmonument. De ambivalente betekenis van herinneringsmonumenten is het aandachtspunt in dit project. Ook werd ingezoomd op een derde monument: het Digitaal Monument van de Joodse Gemeenschap in Nederland. De dissertatie is intussen afgerond en de manuscriptcommissie heeft het proefschrift goedgekeurd. De promotie zal op 28 januari 2015 plaatsvinden.
    In samenwerking met mw. prof. dr. Hans Alma (Universiteit voor Humanistiek) en dr. Jos Pieper (FKT) loopt een dissertatieproject (uitvoerder drs. Leonie van der Valk) dat in kaart probeert te brengen wat de betekenis is van het bidden voor hoogopgeleide Marokkaans-Nederlandse moslimvrouwen. Hoe gaan zij met problemen om en welke rol speelt bidden daarbij? De promotie zal naar verwachting eind 2015 plaats vinden aan de Universiteit van Tilburg.
    Samen met prof. dr. Wouter van Beek (Universiteit van Tilburg) wordt een dissertatieproject begeleid rond het thema ‘Paganisme en ritualiteit’. Uitvoerder is drs. Léon van Gulik. Dit proefschrift op basis van reeds gepubliceerde artikelen zal naar verwachting in 2016 afgerond worden.
    Tot slot werd samen met prof. dr. G. Glas (Universiteit van Leiden) het plan uitgewerkt om een dissertatieproject te formuleren rond de activiteiten van de psychiater drs. Piet Verhagen, die al jaren werkzaam is in het werkveld psychiatrie en religie.
    Met diverse personen met dissertatieplannen op het terrein van religie en geestelijke gezondheid zijn verkennende gesprekken gevoerd.



B.  Promotiebegeleidingen

In het verleden werden een tiental proefschriften onder begeleiding van de leerstoelhouder tot stand gebracht (Jos Pieper, 1988; Anke Hoenkamp-Bisschops, 1993; Hans Alma, 1998; Corja Menken-Bekius, 1998; André Mulder, 2000; Tijs Michels, 2004; Maerten Prins, 2006; Margreet De Vries-Schot, 2006; Peter de Rijk, 2010).
    Dr. Sjaak Körver promoveerde op 4 oktober 2013 aan de Tilburg University op het proefschrift Spirituele coping en kanker.

In voorbereiding zijn thans de dissertaties (zie ook onder A):

Naam promovendus: dr. L. Faro.
Titel onderzoek: ‘Herinneringsmonumenten en rituelen’.
Promotiedatum: 28 januari 2015.
Instelling: Universiteit van Tilburg.
Promotores: prof. dr. M. van Uden, prof. dr. P. Post.

Naam promovendus: drs. L. van der Valk.
Titel onderzoek: ‘Bidden van moslima’s’.
Promotie gepland: 2015.
Instelling: Universiteit van Tilburg.
Promotores: prof. dr. M. van Uden, prof. dr. H. Alma, dr. J. Pieper.

Naam promovendus: drs. L. van Gulik.
Titel onderzoek: ‘Paganisme en ritualiteit’.
Promotie gepland: 2016.
Instelling: Universiteit van Tilburg.
Promotores: prof. dr. M. van Uden, prof. dr. W. van Beek

Naam promovendus: drs. P. Verhagen.
Titel onderzoek: ‘Religie en psychiatrie’.
Promotie gepland: 2016.
Instelling: nader te bepalen.
Promotores: prof. dr. M. van Uden, prof. dr. G. Glas.



C.  Onderwijsactiviteiten

    De leerstoelhouder heeft gewerkt aan de verdere ontwikkeling van een cursus ‘religieuze en rituele counseling’ die in samenwerking met dr. Sjaak Körver in het kader van de KPV-opleiding (Luce/Faculteit Katholieke Theologie UvT) het afgelopen studiejaar voor de vierde maal gestalte heeft gekregen. De cursus is zeer positief beoordeeld.
    Ook is samen met dr. Sjaak Korver gewerkt aan de opzet van een nieuwe cursus ‘Geestelijke Verzorging 2.2’. Hierbij is gebruik gemaakt van het zgn. Probleem Gestuurd Onderwijs (PGO) format dat de leerstoelhouder eerder in andere cursussen heeft beproefd.
    Samen met dr. Hessel Zondag en dr. Levent Tezcan is de cursus Methodologie 2 voor cultuurwetenschappen voor bachelorstudenten geesteswetenschappen verzorgd. Ook deze cursus is zeer positief beoordeeld. Ook verzorgde de leerstoelhouder gastcolleges ‘klinische religiepsychologie’ in het kader van de cursus ‘Psychology of Religion’ van collega Zondag.
    Verder heeft de leerstoelhouder in kader van de master ‘Religie en ritueel’ ingaande het studiejaar 2012-2013 samen met dr. Hessel Zondag een PGO-cursus ontwikkeld en verzorgd onder de noemer ‘Ritualiteit: Over herdenken en helen’.
    Tot slot valt te vermelden dat de leerstoelhouder diverse studenten met betrekking tot hun masterthesis heeft begeleid.



D.  Participatie in de wetenschappelijke-professionele infrastructuur
  • Lid manuscript- en promotiecommissie ‘Morele vorming in de krijgsmacht. Een katholiek perspectief’. Ger Wildering. Tilburg University, 10 september 2014.
  • Editor in chief van de bij Shaker Verlag, Aachen (Duitsland) uitgegeven reeks ‘International Series in Mental Health and Religion’.
  • Lid Internationalen Gesellschaft für Religionspsychologie und Religionswissenschaft; International Association for the Psychology of Religion.
  • Senior-onderzoeker van de Nederlandse Onderzoekschool voor Theologie en Religiewetenschap (Noster).
  • Lid van het Nederlands Instituut van Psychologen.
  • Supervisor Psychodiagnostiek Nederlands Instituut van Psychologen.
  • Lid, supervisor en leertherapeut van de Vereniging voor Gedragstherapie en Cognitieve Therapie.
  • Lid van de Nederlandse Vereniging van Vrijgevestigde Psychotherapeuten.
  • Lid en supervisor van de Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie.
  • Voorzitter van het Bestuur van het KSGV – kenniscentrum voor levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid.
  • Voorzitter van de redactiecommissie van de door het KSGV te Tilburg uitgegeven reeks over ‘Tweede serie geestelijke volksgezondheid’.
  • Lid van de Editorial Board van het ‘Archive for the Psychology of Religion’.
  • Lid van de redactieraad van ‘Psyche & Geloof. Tijdschrift van de Christelijke Vereniging voor Psychiaters, Psychologen en Psychotherapeuten.
  • Reviewer voor ‘Journal for Mental Health, Religion and Culture’.
  • Reviewer voor ‘Journal of Empirical Theology’.
  • Reviewer ‘Jaarboek voor Liturgie-Onderzoek’.
  • Lid van het Internationale Samenwerkingsverband op het terrein van de Clinical Psychology of Religion met prof. dr. Marilia Ancona Lopez, Brazil; prof. dr. Sebastian Murken, Duitsland; prof. dr. Owe Wikström, Zweden; prof. dr. Valerie Demarinis, Zweden; dr. Gry Stalsett Follesö, Noorwegen; prof. dr. James Jones, USA en prof. dr. Gerrit Glas, Nederland.
  • Voorzitter curatorium bijzondere leerstoel ‘Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor het domein van de geestelijke verzorging’ aan de Rijksuniversiteit Groningen vanwege het KSGV (leerstoelhouder: mevr. prof. dr. Hetty Zock).
  • Voorzitter curatorium bijzondere leerstoel ‘Levensbeschouwing en geestelijke volksgezondheid, met bijzondere aandacht voor de psychiatrie’ aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht vanwege het KSGV (leerstoelhouder: prof. dr. Arjan Braam).
  • Vice-voorzitter curatorium bijzondere leerstoel ‘Psychotraumatologie’ (leerstoelhouder: prof. dr. Rolf Kleber) aan de Universiteit Utrecht.
  • Consultant ten behoeve van pastoraal werkers en geestelijk verzorgers in Limburg.
  • Lid ‘Netwerk religie en levensbeschouwing in relatie tot geestelijke gezondheid’, GGZ instelling Dimence te Zwolle.
  • BIG-geregistreerd gezondheidszorgpsycholoog.
  • BIG-geregistreerd psychotherapeut.
  • BIG-geregistreerd klinisch psycholoog (specialist).
  • Werkzaam als vrijgevestigd klinisch psycholoog-psychotherapeut in eigen praktijk te Heerlen.



E.  Voordrachten, lezingen, congresdeelname, advisering e.d.
  • Advisering Nederlands Instituut van Psychologen ‘Sekten en slachtoffers’, 15 januari 2014.
  • Advisering dr. W. Fieret. ‘Stijlsurfen bij jongeren’, 29 januari 2014.
  • Lezing ‘Narcisme en gebed’, Zwolle, Dimence GGZ, 1 april 2014.
  • Opiniebijdrage in ‘De Limburger’ over Seksueel misbruik in de RK Kerk, 24 april 2014.
  • Deelname studiedag KSGV ‘Zuinig op zin. Aandacht voor zingeving als kostenpost en als winstfactor in de zorg’, Utrecht, 21 mei 2014.
  • Boekpresentatie 'Knockin’ on Heaven’s Door.' Religious and Receptive Coping and Mental Health te Utrecht 21 mei 2014.
  • Congresdeelname Vereniging voor Gedragstherapie en Cognitieve Therapie ‘Bridging the Gap. Between science and practice.’ Den Haag, 11-13 september 2014.



F.  Publicaties 2013-2014

2013
  • Marinus van Uden, Joseph Pieper, Janske van Eersel, Wim Smeets & Hanneke van Laarhoven. Ritual Counseling and the Religious Coping Processes in Cancer Patients. In: H. Westerink (ed.). Constructs of Meaning and Religious Transformation. Vienna University Press: Vandenhoeck & Ruprecht, 2013, 259-273. [boekbijdrage, wetenschappelijk]
  • Jacques Körver, Marinus van Uden & Joseph Pieper. Modern devotion in the Netherlands? In: H. Westerink (ed.). Constructs of Meaning and Religious Transformation. Vienna University Press: Vandenhoeck & Ruprecht, 2013, 239-257. [boekbijdrage, wetenschappelijk]
  • Hessel Zondag & Rien van Uden. Kritisch én trouw. Commitment na seksueel misbruik in de Rooms Katholieke Kerk. Religie & Samenleving, 2013, 8, 289-308. [wetenschappelijk tijdschrift, peer reviewed]

2014

  • Marinus van Uden, Joseph Pieper & Hessel Zondag. 'Knockin’ on Heaven’s Door'. Religious and Receptive Coping and Mental Health. Aachen: Shaker, 2014. [boek, reviewed, wetenschappelijk]
  • Hessel Zondag, Rien van Uden, Jacqueline Kasdorp, Ilse Klaassen & Renata Lemmens. Veel kritiek, weinig erosie. Seksueel misbruik en commitment aan de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland. Tilburg: KSGV, 2014. [boek, reviewed, wetenschappelijk]
  • Hessel Zondag & Marinus van Uden. “My special Prayer”. On Self, God and Prayer. European Journal for Mental Health, 2014, 3-19. [wetenschappelijk tijdschrift, peer reviewed]
  • Sjaak Körver, Rien van Uden & Jos Pieper. Varianten van spiritualiteit. Spirituele copingstrategieën van longkankerpatienten. Collationes. Tijdschrift voor Theologie en Pastoraal, 2014, 44, 189-208. [wetenschappelijk tijdschrift, peer reviewed]
  • Rien van Uden. Cultuur in het Zelf. Een psychologische reflectie over identiteit.  In: Reflective Practioners, Scholars on Practice. Reflecties op het snijvlak van onderzoek en praktijk. Paul Post & Lex Oostrom (red.). Tilburg University 2014, 143-145. [vakpublicatie]
  • Rien van Uden & Hessel Zondag. Stress en hoe ermee om te gaan. Speling, Tijdschrift voor Bezinning, 2014, 4, 8-12. [vakpublicatie]

Heerlen, december 2014